Heilsufarsmælingar
Með því að vera meðvituð um starfsemi líkamans og bera ábyrgð á heilsu okkar getum við oft á tíðum gripið inní og komið í veg fyrir þróun sjúkdóma.
Apótekarinn leggur sérstaka áherslu á forvarnir í átt að betri heilsu. Við bjóðum upp á þrenns konar mælingar, blóðþrýstings-, blóðfitu- og blóðsykursmælingar sem geta gefið vísbendingar um líkamsástand þitt til framtíðar.
Upplýsingar um mælingar
Mælingar á blóðsykri, blóðþrýstingi og blóðfitu eru mikilvægar fyrir heilsufarsmat. Óhagstæð gildi auka hættu á alvarlegum sjúkdómum eins og sykursýki, hjartaáfalli og heilablóðfalli. Reglulegt eftirlit gerir kleift að greina áhættu snemma og grípa til viðeigandi ráðstafana.
Mælingar á blóðsykri, blóðþrýstingi og blóðfitu (kólesteróli og þríglýseríðum) eru grundvallarþættir í mati á almennri heilsu og sérstaklega áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum.
Blóðsykur gefur til kynna hversu vel líkaminn vinnur úr sykri og stýrir orkubúskapnum; viðvarandi hár blóðsykur er meginorsök sykursýki sem getur skaðað æðar og taugar.
Blóðþrýstingur mælir kraft blóðsins á æðaveggi; of hár þrýstingur (háþrýstingur) veldur stöðugu álagi á hjarta og æðakerfi og eykur hættu á hjartaáfalli og heilablóðfalli.
Blóðfitumælingar sýna magn mismunandi fituefna eins og LDL („slæma“ kólesterólið), HDL („góða“ kólesterólið) og þríglýseríða; ójafnvægi í þessum gildum stuðlar að æðakölkun og eykur hættu á hjartasjúkdómum.
Reglulegt eftirlit með öllum þessum gildum er lykilatriði til að greina áhættuþætti tímanlega, grípa til fyrirbyggjandi aðgerða með lífsstílsbreytingum eða hefja meðferð til að draga úr líkum á alvarlegum heilsufarsvandamálum eins og sykursýki, hjartaáföllum og heilablóðfalli.
Blóðþrýstingur mælir kraft blóðs á æðaveggi (efri/neðri mörk). Of hár þrýstingur er áhættuþáttur fyrir hjarta- og æðasjúkdóma. Reglulegt eftirlit er mikilvægt til að greina og meðhöndla háþrýsting og koma í veg fyrir fylgikvilla.
Blóðþrýstingur er mælikvarði á kraftinn sem blóðið beitir á veggi slagæða þegar hjartað dælir því um líkamann. Hann er gefinn upp með tveimur tölum: efri mörk (slagbilsþrýstingur), sem mælir þrýstinginn þegar hjartað slær, og neðri mörk (hléþrýstingur), sem mælir þrýstinginn milli slaga þegar hjartað hvílist.
Of hár blóðþrýstingur (háþrýstingur) er stór áhættuþáttur fyrir alvarlega sjúkdóma eins og hjartaáfall, heilablóðfall, nýrnabilun og æðasjúkdóma, þar sem hann veldur auknu álagi á hjarta og æðar. Þar sem háþrýstingur veldur oft engum einkennum er reglulegt eftirlit með blóðþrýstingi nauðsynlegt til að greina og meðhöndla ástandið tímanlega og draga þannig úr hættu á fylgikvillum.
Viðmið fyrir blóðþrýsting:
Háþrýstingur
Efra gildi: 140 eða hærra
Neðra gildi: 90 eða hærraHækkaður
Efra gildi: 120-139
Neðra gildi: 80-89Eðlilegur
Efra gildi: 119 eða lægra
Neðra gildi: 79 eða lægraBlóðsykur (glúkósi) er orka líkamans, stjórnað af insúlíni. Of hár blóðsykur er einkenni sykursýki og getur valdið alvarlegum langtímaskaða. Reglulegt eftirlit er nauðsynlegt til að stjórna sykursýki og meta áhættu.
Blóðsykur, einnig þekktur sem glúkósi í blóði, er aðalorkugjafi frumna líkamans og kemur að mestu úr kolvetnum í fæðunni. Hormónið insúlín gegnir lykilhlutverki við að stjórna blóðsykursmagni með því að hjálpa frumum að taka upp glúkósa úr blóðrásinni til orkunotkunar eða geymslu.
Mælingar á blóðsykri, oft gerðar eftir föstu eða með langtímamælingu (HbA1c), sýna hversu vel líkaminn stjórnar sykurmagni í blóði. Viðvarandi hár blóðsykur (blóðsykurshækkun) er aðaleinkenni sykursýki og getur yfir tíma valdið alvarlegum skaða á æðum og taugum, sem eykur hættuna á fylgikvillum eins og hjarta- og æðasjúkdómum, nýrnabilun, sjónskerðingu og taugakvillum. Of lágur blóðsykur (blóðsykursfall) getur einnig verið hættulegur og valdið einkennum eins og svima, ruglingi og jafnvel meðvitundarleysi.
Reglulegt eftirlit með blóðsykri er því grundvallaratriði fyrir fólk með sykursýki til að stjórna sjúkdómnum og fyrir aðra til að meta áhættu á að þróa með sér sykursýki og tengda sjúkdóma.
Sykurmagn í blóði er mismikið, m.a. eftir því hve langt er liðið frá síðustu máltíð en viðmiðunargildi fastandi blóðsykurs er <6.1 mmól/l
Fastandi blóðsykur meira en 7 mmól/l = sykursýki
Fastandi blóðsykur milli 6.1 og 6.9 mmól/l = aukin áhætta á sykursýkiFitupróf mæla blóðfitu eins og LDL („slæmt“), HDL („gott“) kólesteról og þríglýseríð. Ójafnvægi í þessum gildum, sérstaklega hátt LDL og þríglýseríð en lágt HDL, eykur hættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Reglulegt eftirlit er því mikilvægt til að meta áhættu og ákvarða forvarnir eða meðferð.
Mælingar á blóðfitu, oft fengnar með fituprófi eða fitusniði, veita mikilvægar upplýsingar um magn mismunandi tegunda fitu (lípíða) í blóðrásinni. Þetta próf mælir venjulega heildarkólesteról, láþéttni lípóprótein (LDL) kólesteról, háþéttni lípóprótein (HDL) kólesteról og þríglýseríð. Þessar mælingar eru yfirleitt gerðar eftir föstu (venjulega 9-12 klukkustundir) til að tryggja að nýleg máltíð hafi ekki áhrif á niðurstöðurnar, sérstaklega til að fá nákvæmt magn þríglýseríða. Að skilja þessi gildi er nauðsynlegt til að meta hjarta- og æðaheilsu.
LDL kólesteról er oft kallað „slæma“ kólesterólið vegna þess að há gildi geta leitt til uppsöfnunar fituútfellinga, þekktar sem skellur, í slagæðum (æðakölkun). Þessi uppsöfnun þrengir slagæðarnar, takmarkar blóðflæði og eykur hættuna á hjartaáfalli og heilablóðfalli. Aftur á móti er HDL kólesteról þekkt sem „góða“ kólesterólið vegna þess að það hjálpar til við að fjarlægja umfram kólesteról úr slagæðunum og flytja það aftur til lifrarinnar þar sem það er fjarlægt úr líkamanum. Hærra magn HDL kólesteróls er almennt talið verndandi gegn hjartasjúkdómum.
Þríglýseríð eru önnur tegund fitu sem finnst í blóðinu og koma aðallega úr matnum sem við borðum, sérstaklega úr umfram kaloríum, sykri og áfengi. Líkaminn breytir þessum umfram kaloríum í þríglýseríð og geymir þau í fitufrumum til síðari orkunotkunar. Þótt þau séu nauðsynleg getur hátt magn þríglýseríða, oft tengt offitu, hreyfingarleysi, reykingum, óhóflegri áfengisneyslu eða mataræði sem er ríkt af kolvetnum, einnig stuðlað að æðakölkun og aukið hættuna á hjartasjúkdómum og brisbólgu.
Að fylgjast með blóðfitugildum með reglulegum fituprófum er mikilvægt til að meta hættu þína á að fá hjarta- og æðasjúkdóma eins og hjartasjúkdóma og heilablóðfall. Há gildi LDL kólesteróls og þríglýseríða, ásamt lágum gildum HDL kólesteróls, eru marktækir áhættuþættir. Að þekkja þessi gildi gerir einstaklingum og heilbrigðisstarfsfólki kleift að taka upplýstar ákvarðanir um lífsstílsbreytingar (svo sem mataræði og hreyfingu) og hugsanlegar læknismeðferðir (eins og statín) til að stjórna fitugildum og draga úr hættu á alvarlegum heilsufarslegum fylgikvillum.
Viðmiðunargildi blóðfitu fyrir heilbrigða einstaklinga sem ekki hafa greinst með hjarta- eða æðasjúkdóm eru:
Heildarkólesteról á ekki að vera hærra en 5,0 mmol/L.
LDL-kólesteról á ekki að vera hærra en 3,0 mmol/L.
HDL-kólesteról á ekki að vera lægra en 1,55 mmol/L.
Þríglýseríðar eiga ekki að vera hærri en 1,7 mmol/L.Fyrir einstaklinga sem hafa greinst með hjarta- eða æðasjúkdóm gilda eftirtalin viðmiðunargildi fyrir heildarkólesteról og LDL-kólesteról:
Heildarkólesteról á ekki að vera hærra en 4,0 mmol/L.
LDL-kólesteról á ekki að vera hærra en 2,0 mmol/L.
